— Aile Hukuku
Boşanma sürecinde gündeme gelen nafaka tek bir kurum değildir. Dava sürerken verilen tedbir nafakası, boşanmadan sonra eşe ödenen yoksulluk nafakası ve çocuk için ödenen iştirak nafakası farklı şartlara ve farklı sona erme sebeplerine tabidir. Bu yazıda üç türün kanuni dayanağı, miktarın nasıl belirlendiği ve nafakanın sonradan nasıl değiştirilebileceği ele alınmaktadır.
Nafakaya ilişkin hükümler 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun boşanmayı düzenleyen 169-182. maddeleri ile ana ve babanın bakım borcunu düzenleyen 327-332. maddelerinde yer alır.
Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, üç nafaka türünün birbirine karıştırılmasıdır. Dava sırasında hükmedilen tedbir nafakası boşanma kesinleşince kendiliğinden yoksulluk nafakasına dönüşmez; yoksulluk nafakası ise ayrıca talep edilmelidir. Büronun bu alandaki çalışmaları Antalya boşanma avukatı sayfasında anlatılmıştır.
Yazıdaki şartlar ve süreler Türk Medenî Kanunu ile İcra ve İflas Kanunu'nun yürürlükteki metnine dayanmaktadır.
Kanunun yürürlükteki hâli için mevzuat.gov.tr'deki güncel kanun metni incelenebilir.
Tedbir nafakasının dayanağı Türk Medenî Kanunu'nun 169. maddesidir. Madde, boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkimin, davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri re'sen alacağını öngörür.
Kanun bu önlemleri örnek olarak sayar: eşlerin barınması, geçimi, eşlerin mallarının yönetimi ve çocukların bakım ve korunması. Tedbir nafakası bu önlemlerin en yaygın olanıdır.
Re'sen alınma kuralı önemlidir: hâkim, taraflardan biri talep etmese de gerekli gördüğü geçici önlemi alabilir. Uygulamada yine de talebin dava veya cevap dilekçesinde açıkça yer alması, önlemin ilk duruşmadan önce değerlendirilmesini kolaylaştırır.
Tedbir nafakasında kusur araştırması yapılmaz. Amaç, dava süresince ekonomik olarak zayıf durumdaki eşin ve çocukların geçiminin sağlanmasıdır. Geçici önlem olduğu için boşanma kararının kesinleşmesiyle sona erer.
Yoksulluk nafakası 175. maddede düzenlenmiştir. Madde üç şart öngörür.
Birincisi, nafaka isteyen tarafın boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olmasıdır. Buradaki ölçüt mutlak yoksulluk değil, boşanma sonrasında geçimini sağlayamayacak duruma düşmektir.
İkincisi, nafaka isteyenin kusurunun daha ağır olmamasıdır. Eşit kusur veya daha az kusur nafaka istemeye engel değildir; ancak daha ağır kusurlu eş yoksulluk nafakası isteyemez.
Üçüncüsü, nafakanın diğer tarafın malî gücü oranında belirlenmesidir. Madde ayrıca nafaka yükümlüsünün kusurunun aranmadığını açıkça belirtir: yükümlü eşin hiç kusuru olmasa bile nafaka ödemesine karar verilebilir.
Kanun metnine göre yoksulluk nafakası süresiz olarak istenebilir. Nafakanın sona ermesi, aşağıda anlatılan kendiliğinden kalkma ve kaldırılma sebeplerine bağlıdır.
176. maddeye göre yoksulluk nafakasının toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde, yani aylık olarak ödenmesine karar verilebilir.
İrat biçiminde ödenen nafaka iki hâlde kendiliğinden kalkar: alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ve taraflardan birinin ölümü. Bu hâllerde ayrıca dava açılmasına gerek yoktur.
Üç hâlde ise nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır: alacaklı tarafın evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi. Bu hâllerde yükümlü tarafın nafakanın kaldırılması davası açması gerekir.
Kendiliğinden kalkma ile mahkeme kararıyla kaldırılma arasındaki ayrım uygulamada önemlidir. Fiilen birlikte yaşama iddiasına dayanan bir durumda, dava açılmadan ödemeyi kesmek yükümlü taraf için icra takibi riski doğurur.
İştirak nafakasının dayanağı 182. maddedir. Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocuk ile kişisel ilişkilerini düzenler.
Maddeye göre velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. İştirak nafakası bu katılım payının parasal karşılığıdır.
Yoksulluk nafakasından farklı olarak iştirak nafakasında kusur ölçütü yoktur. Nafakanın sebebi eşler arasındaki ilişki değil, ana ve babanın çocuğa karşı bakım borcudur.
327. madde bu borcun genel çerçevesini koyar: çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır. 329. madde ise çocuğa fiilen bakan ana veya babanın, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabileceğini düzenler.
328. maddeye göre ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder.
Aynı madde bir uzatma öngörür: çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük ergin çocuk bakımından ayrıca değerlendirilir.
Miktarın belirlenmesinde 330. madde uygulanır. Nafaka miktarı çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir; çocuğun kendi gelirleri de göz önünde bulundurulur.
Nafaka her ay peşin olarak ödenir. Bu kural, ay sonunda değil ay başında ödeme yapılmasını gerektirir ve gecikmenin başladığı tarihin belirlenmesinde önem taşır.
Nafaka davalarında sıkça gözden kaçan bir imkân, gelecek yıllara ilişkin artış kararıdır.
Hem yoksulluk nafakası bakımından 176. madde, hem iştirak nafakası bakımından 182. ve 330. maddeler aynı kuralı öngörür: hâkim, istem hâlinde, irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir.
Bu karar istem hâlinde verilir; kendiliğinden kurulmaz. Talep edilmezse nafaka tutarı sabit kalır ve artış için ayrıca dava açmak gerekir.
Bu nedenle nafaka talebinin, gelecek yıllar için artış talebini de içerecek şekilde dilekçede açıkça yazılması önemlidir.
Nafaka kararı kesin hüküm oluşturmakla birlikte değişmez değildir. Kanun, koşullar değiştiğinde nafakanın yeniden belirlenmesine imkân tanır.
Yoksulluk nafakası bakımından 176. madde, tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebileceğini öngörür.
İştirak nafakası bakımından 331. madde, durumun değişmesi hâlinde hâkimin istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirleyeceğini veya nafakayı kaldıracağını düzenler.
Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında 177. madde uyarınca nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Nafaka alacaklısı Antalya'da oturuyorsa, yükümlü başka bir ilde olsa bile dava Antalya'da açılabilir.
Yoksulluk nafakası boşanma davasında talep edilmemişse, sonradan istenip istenemeyeceği 178. maddeye bağlıdır.
Maddeye göre evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Bu süre yoksulluk nafakası talebini de kapsar. Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde dava açılmazsa, bu talep zamanaşımı itirazıyla karşılaşır.
Anlaşmalı boşanmalarda protokolde nafakaya ilişkin açık bir düzenleme yapılmamışsa, bu süre özellikle dikkate alınmalıdır.
Nafaka kararı ilamlı icra yoluyla takip edilebilir. Birikmiş nafaka alacakları için icra takibi başlatılır.
İcra ve İflas Kanunu'nun 344. maddesi nafakaya özgü bir yaptırım öngörür: nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.
Tazyik hapsi bir ceza değil, ödemeye zorlama aracıdır. Hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir.
Madde borçluyu da korur: borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir. Konyaaltı ve çevresindeki aile hukuku dosyalarında izlenen genel yol için Konyaaltı avukat sayfası incelenebilir.
Aşağıdaki sorular bu düzenlemeye özgüdür; büroya sıkça yöneltilen genel sorular sık sorulan sorular sayfasında yer alır.
Tedbir nafakası TMK 169 uyarınca dava süresince geçici önlem olarak verilir ve kusur araştırılmaz. Yoksulluk nafakası TMK 175 uyarınca boşanmadan sonra, yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan tarafa verilir.
Kusuru daha ağır olmamak koşuluyla alabilir. Eşit veya daha az kusurlu eş nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru ise aranmaz.
Alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar. Fiilen evliymiş gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat hâllerinde mahkeme kararıyla kaldırılır.
TMK 328 uyarınca bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar sürer. Ergin olduğu hâlde eğitimi devam eden çocuk bakımından ana ve baba, beklenebilecek ölçüde eğitim sona erinceye kadar yükümlüdür.
Hayır. Hâkim istem hâlinde nafakanın gelecek yıllarda ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir. Talep edilmezse tutar sabit kalır.
TMK 177 uyarınca boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Nafaka ilamlı icra yoluyla takip edilebilir. İİK 344 uyarınca kararın gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.
TMK 178 uyarınca boşanmadan doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar; talep bu süre içinde ileri sürülmelidir.
Nafaka dosyalarında sonucu belirleyen üç nokta vardır: talep edilen nafaka türünün doğru belirlenmesi, gelecek yıllar için artış talebinin dilekçede yer alması ve bir yıllık zamanaşımı süresinin kaçırılmaması. Tedbir nafakasının boşanmadan sonra kendiliğinden devam edeceği varsayımı, en sık görülen hak kaybı sebebidir.
Büronun çalışma alanları çalışma alanları sayfasında yer almaktadır. Dosyanıza özgü değerlendirme için iletişim sayfası üzerinden büroya ulaşabilirsiniz.